Како патријархот Кирил го разобличи Славко Димевски и спорниот „историски документ“

TEMU

#1 Најпродаван артикл

Сет од 5 парчиња заштитник на кабли, прекривка за заштита на кабли од ТПУ, додатоци за заштита на кабли, без батерија, за мобилни телефони, комплет за заштита на податочни линии

4.8 (10276)

54 ден

-73%

206 ден

Купи сега

ДРУГО

Како патријархот Кирил го разобличи Славко Димевски и спорниот „историски документ“

05 јануари 2026

• од Станча Јаќимовски

Има историски расправи што не остануваат во академските списанија. Тие преминуваат во политика, медиуми и јавна меморија – и со години стануваат дел од националните нерви. Еден таков пример е спорот околу документот „Правила на македонский востанический комитетъ“, поврзан со Кресненско-Разлошкото востание (1878–1879), и името на протопрезвитер д-р Славко Димевски (1920–1994).

Во Република Македонија Димевски често се споменува како влијателен црковен историчар и автор со голем број цитирања. Во Бугарија, пак, неговото име речиси автоматски се поврзува со „документарна мистификација“ – обвинение дека создал или преправал извори за да се докаже однапред посакувана теза за историјата. Токму на тој судир се темели текстот на бугарскиот историчар Светлозар Елдъров („Македонски преглед“, 2016), од кој произлегува една поширока приказна: како се создаваат „докази“, како се руши довербата, и како една полемика може да остане нерешена со децении.

Што точно се тврди за „Правилата“?

Според бугарската верзија претставена во текстот, „Правилата“ не се автентичен документ од XIX век, туку рачно напишан текст (наводно од Димевски, сам или со помошници) врз бланки со името на Бугарскиот патријарх Кирил. Документот содржи 211 членови и е склопен така што Кресненско-Разлошкото востание да се претстави како израз на посебна македонска национална идентичност – без да се спомнат Бугарите како народ или политичка категорија.

Димевски, пак, тврдел дека документот го „открил“ во архивот на патријарх Кирил во Драгалевскиот манастир и го препишал дословно, наведувајќи и архивска сигнатура. Контроверзијата дополнително се засилува затоа што „скандалната историја“ се развива по смртта на патријарх Кирил (1971), а фалсификатот првпат е објавен кон крајот на 1970-тите, па потоа и во посебен зборник во Скопје (1980), инспирирајќи повеќе македонски историчари да пишуваат врз основа на него.

Зошто спорот не завршува?

Текстот тврди дека дел од македонската историографија и натаму ја брани автентичноста на „Правилата“, а критиките од Бугарија ги третира селективно – напаѓајќи ги слабостите на една бугарска анализа, но игнорирајќи други аргументи кои се оценети како посилни. Во меѓувреме, во јавниот простор останува да „виси“ и едно тешко обвинување: дека документот можеби е „укриен“ или „уништeн“ од бугарска страна. Резултатот е спор што не се решава научно, туку се пренесува како политичка сенка.

Реторичките прашања што ја разнишуваат приказната

Елдъров поставува неколку логични прашања што имаат едноставна цел: да покажат дека приказната за „откритието“ не држи вода.

Ако документот навистина бил во архивот на патријарх Кирил, како е можно токму Кирил – познат како голем познавач на Кресненско-Разлошкото востание и автор на труд за темата – никогаш да не го забележал, а да го „открил“ гостин од Скопје?
Зошто Димевски би препишувал рачно 211 членови, наместо да побара фотокопија или сам да направи копија?
Дури и ако се прифати анегдотата (што кружи во разговори) дека Димевски тајно изнесувал документи за брзо копирање, зошто тогаш со „најважниот“ документ не постапил така, туку се решил на препишување?

Од овие прашања авторот извлекува впечаток дека целата афера не е насочена само кон историска „победа“, туку и кон постхумна компромитација на патријарх Кирил – создавање слика дека неговиот архив бил извор на сомнителни материјали.

Клучниот адут: белешките на патријарх Кирил од 1964 година

Најинтересниот дел од приказната не е самиот спорен документ, туку архивскиот материјал што Елдъров го објавува: „паметни белешки“ на патријарх Кирил за средбите и разговорите со Славко Димевски во јули 1964 година (11–28 јули).

Белешките (15 машинописни страници) се важни од две причини:

Го прикажуваат Димевски како личност – амбициозна, со силна потреба да ја нагласи својата улога во Македонската православна црква, понекогаш подготвена да пренесува непријатни информации за други црковни луѓе и да воведува соговорници во црковни интриги.
Покажуваат што било навистина „на маса“ во 1964 – доминираат теми за положбата на МПЦ, односите со Српската православна црква, црковните заедници во дијаспората (САД, Канада, Австралија) и спорни историски прашања од XIX век (на пример, браќата Миладиновци). Но има една впечатлива празнина: Кресненско-Разлошкото востание не се спомнува воопшто.

За авторот, ова е индиректен, но силен сигнал: ако „Правилата“ навистина постоеле и биле „откриени“ во контекст на контактите со патријарх Кирил, логично би било да се појават како централна тема во разговорите. Наместо тоа – молк.

Пошироката поента: кога историјата станува инструмент

Белешките откриваат и нешто пошироко: во 1960-тите црквата, националната политика и дијаспората биле тесно поврзани. Се разговара за канонски статус, за политички притисоци, за влијанието врз емигрантските заедници и за стратегиите како да се гради „црковна инфраструктура“ надвор од државата. Во таков амбиент, документите од XIX век не се само научен материјал, туку капитал – средство за легитимација во сегашноста.

Заклучок

„Случајот Димевски“ покажува како еден спорен документ може да стане темел за долготрајна политичко-историска расправија. Според бугарската интерпретација презентирана од Елдъров, „Правилата“ се конструкција создадена за да поткрепи однапред зададен наратив, а белешките на патријарх Кирил од 1964 година се користат како контекст што ја прави приказната за „откритието“ уште понеубедлива.

Во отсуство на заеднички прифатен механизам за верификација и отворени архиви што би ја затвориле дилемата, овој спор продолжува да живее – не како чиста наука, туку како симбол на тоа колку лесно историјата може да се претвори во оружје.

Извор: [mni.bg](http://www.mni.bg/2016/09/1.html?fbclid=IwdGRjcAPGtFZjbGNrA8a0UmV4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkDDM1MDY4NTUzMTcyOAABHlo5uNZ0qBYtsimT-cInJbPuK7w7lVyk39-9zrHGOxPG1UuLSewb_3q5DiCL_aem_HAPrgc_9iXdmH5ZeQNeAhQ&m=1)