На 13 ноември Скопје традиционално ја одбележува годишнината од ослободувањето од германската окупација. Овој ден е поставен како еден од темелите на антифашистичкиот идентитет на македонската држава, а централни фигури во празникот се македонските партизани и генерал Михајло Апостолски.

Но, зад оваа официјална верзија останува едно прашање кое ретко се споменува јавно:

Каква е улогата на бугарската армија во ослободувањето на Скопје?
И зошто таа улога со децении останува маргинализирана или целосно негирана во Северна Македонија?

Историските извори – бугарски, германски, југословенски и македонски – покажуваат дека во воените операции од октомври и ноември 1944 година, бугарската Прва и Четврта армија одиграле пресудна улога во поразувањето на Вермахтот во источниот дел од Вардарска Македонија, што овозможило Скопје да биде ослободено речиси без борба.

---

1. Воената ситуација во 1944 година: Бугарија станува сојузник против Германија

По превратот од 9 септември 1944 г., Бугарија објавува војна на нацистичка Германија и нејзината армија се става под оперативна команда на маршал Толбухин од Третиот украински фронт.

Факти:

• мобилизирани околу 450.000 војници,
• над 270.000 во три армии упатени на фронт,
• четири офанзивни операции: две во Србија и Косово, две во Македонија.

Од тие операции, Страцинско–Кумановската и Брегалничко–Струмичката се директно поврзани со ослободувањето на Скопје.

---

2. Страцин–Куманово: Клучната битка што ја отвори портата кон Скопје

Првата армија, под команда на ген. Владимир Стоjчев, на 8 октомври започнува масовна офанзива. Бугарските единици ги заземаат:

• Крива Паланка – 8 октомври
• Стражин – 8–20 октомври
• Страцин – 22–25 октомври
• Куманово – 11 ноември (09:30 часот)

Овие операции ја разбија германската одбрана и го отсекоа патот кон север.

Факт документ:

Воениот архив на Бугарија и дневникот на 1-от армиски корпус потврдуваат:
„Со заземањето на Куманово се отвора патот кон Скопје.“

---

3. Брегалничко–Струмичка операција: Блокирање на германските патишта

Четвртата бугарска армија во истиот период ги ослободува:

• Пехчево
• Берово
• Струмица
• Радовиш
• Валандово
• Велес (9 ноември)

На 11 ноември нејзини единици ја префорсираат Пчиња и добиваат задача да ја поддржат Првата армија во правец кон Скопје.

Ослободувањето на Велес е клучно, бидејќи им го пресекува последниот сигурен коридор на германските дивизии од Грција кон Скопје.

---

4. Директниот поход кон Скопје: Ноќта меѓу 13 и 14 ноември

Документи: германски извештај до Врховната команда на Вермахтот

Во „Дневниот извештај“ од 15.11.1944 (Група армии „Ф“), германската команда запишува:

„Во ноќта меѓу 13 и 14 ноември Скопје беше напуштено од германските трупи без борба. На 14.11 рано наутро бугарските авангарди влегоа во градот.“

Ова е најјасен, неполитички доказ за тоа кој формално прв влегол во градот.

Воени дневници (бугарски):

На 13 ноември во 18:30 ч.
извиднички вод на 5. пешадиски полк (IV Армија) стигнува до Плоштадот во центарот на Скопје.

На 13 ноември до 23:00 ч.
одред од Првата армија го презема источниот дел на градот.

На 14 ноември напладне
масовните бугарски единици свечено влегуваат во градот.

---

5. Фотографските докази: скопјани ги пречекуваат бугарските војници со цвеќе

Ова е најсилниот визуелен доказ што го руши секое негирање.

Фотографиите од Фотоархивот на бугарското Министерство за одбрана (14.11.1944 г.) покажуваат:

• бугарски артилериски влекачи низ улиците на Скопје;
• подполковник Иван Сандев – командир на гвардискиот коњички дивизион – како влегува во градот;
• скопски милосрдни сестри како делат цвеќе на бугарските војници;
• командирот на 27-ми полк Борис Славов со насобрани скопјани;
• стотици скопјани поздравуваат пешадиски и коњички единици.

Повеќето фотографии се направени пред Воениот клуб во Скопје, што го потврдува местото и датумот.

---

6. Сведоштвото на Пецо Трајков Гировски – учесник и командир

Автор: Пецо (Петар) Трајков Гировски (1896–1964) –
бугарски офицер, преспанско-лерински војвода на ВМРО, член на ЦК (Протогеровисти),
командир на македонската Народоослободителна бригада "Гоце Делчев",
член на АСНОМ, брат на политичарот Георги Трајков.

Во своите мемоари „Национализмът на скопските ръководители“ (София, 1949), тој детално опишува:

• дека македонските раководители сакале да ја минимизираат улогата на бугарската армија;
• дека генерал Михајло Апостолски барал бугарските трупи да не прават свечен влез во градот;
• дека Темпо (Светозар Вукмановиќ) лично вршел притисок;
• дека бугарските единици биле еднострано обвинувани за „шовинизам“;
• дека многу од раководителите се плашеле од влијанието на бугарските војници врз локалното население.

Овие сведоштва објаснуваат зошто веднаш по ослободувањето започнала југословенска политичка кампања за намалување на бугарскиот придонес.

---

7. Жртви и резултати

Бугарската армија во двете операции губи:

• около 11.000 загинати и ранети војници

Вермахтот загубил:

• околу 13.000 војници во битките против Бугарија во овој период.

Ова се тешки и добро документирани судири, кои го направиле ослободувањето на Скопје возможно.

---

**8. Зошто денес улогата на бугарската армија е негирана?

Историско-политички причини**

1. Комунистичка Југославија создава сопствен мит за НОВЈ

Сите држави што излегле од Втората светска војна изградиле силни митови за своето учество. Југославија не е исклучок.
За да се легитимира новата влада:

• партизаните морале да бидат единствените ослободувачи,
• улогата на други армии (вклучително и Црвената армија во јужна Србија) била минимизирана.

2. Македонската државност во 1944 г. била нова и кревка

За да се создаде нов национален наратив, било неопходно:

• ослободувањето да се припише на „сопствени македонски сили“;
• да се избегне „прекумерна поврзаност“ со Бугарија, која историски имала влијание во регионот;
• да се истакне НОВ и КПМ како основа на државноста.

3. Политичка потреба да се маркира „бугарскиот окупатор“

Иако во 1941–44 администрацијата на Бугарија во Македонија била со поддршка на локалното население (документирано во бројни декларации), по војната, за југословенскиот режим било важно:

• бугарското влијание да се прикаже како исклучиво негативно,
• за да се спречи идно „бугарофилство“.

Признавање на бугарскиот придонес во 1944 г. би ја нарушило оваа поствоена матрица.

4. Традицијата продолжува и по 1991 г.

По независноста, историографијата во Северна Македонија во голема мера ги наследува југословенските наративи.
Причини:

• страв од ревизија на делови од националната историја,
• политичка чувствителност во односите со Бугарија,
• недоволна обработка на изворите во воените архиви.

---

Заклучок: Историјата не смее да има „слепи точки“

Ослободувањето на Скопје во ноември 1944 година е заедничка победа – на македонските партизански единици и на бугарските армии кои го поразиле Вермахтот источно од Вардар.

Овој заклучок не е политички став, туку:

• потврден од германскиот воен дневник (15.11.1944),
• потврден од воени дневници на бугарската армија,
• потврден од југословенски извештаи,
• потврден од сведоштва на учесници како Пецо Трајков,
• потврден од фотографии од 14 ноември 1944 г.,
• потврден од стратегиските факти од борбите кај Стражин, Страцин, Куманово и Велес.

Историјата може да се толкува, но документите не може да се избришат.

Овој дел од минатото не треба да нѐ разделува – туку да покаже дека Балканот има многу повеќе споделена историја, отколку спротивставена.

А токму таа споделена историја е најдобрата основа за мирни, зрели и современи односи меѓу соседите.