Документ што молчи 122 години: Илинденците барале бугарска интервенција

TEMU

#1 Најпродаван артикл

Сет од 5 парчиња заштитник на кабли, прекривка за заштита на кабли од ТПУ, додатоци за заштита на кабли, без батерија, за мобилни телефони, комплет за заштита на податочни линии

4.8 (10276)

54 ден

-73%

206 ден

Купи сега

МАКЕДОНИЈА

Документ што молчи 122 години: Илинденците барале бугарска интервенција

03 август 2025

• од Станча Јаќимовски

Еден документ, малку познат кај пошироката јавност во Северна Македонија, го отвора прашањето – какво било вистинското национално самосознание на водачите на Илинденското востание?

На 17 септември 1903 година, нешто повеќе од еден месец по избувнувањето на Илинденското востание, тројцата највлијателни членови на Главниот штаб на Вториот (Битолски) Македонско-Одрински револуционерен округ – Даме Груев, Борис Сарафов и Анастас Лозанчев – упатиле писмо до владата на Кнежеството Бугарија, со кое директно и отворено бараат итна и активна интервенција, дури и воена, за спас на населението кое, како што самите го нарекуваат – е бугарско.

Во писмото, познато како Писмо бр. 534, востаничкиот штаб јасно се изјаснува како бугарски, а состојбата во Македонија ја претставува како трагедија што го уништува „бугарскиот народ во Битолскиот вилает“. Според нив, гладта, палењата, убиства на цивили, и систематското разнебитување на селата, училиштата и црквите го водат народот кон целосно истребување.

„Народот е изложен на глад, терор и духовно уништување. Ако Бугарија не дејствува, ќе го изгуби засекогаш својот народ во овие краишта“, пишуваат тие.

Во писмото, Илинденците наведуваат дека поради прогонства и уништување на земјоделската основа, „една третина од народот е осудена на гладна смрт“. Укажуваат дека Турците ги присилуваат жителите да преминат под грчката патријаршија, додека пак католички и протестантски мисионери нудат „заштита“ во замена за откажување од бугарскиот идентитет.

Најсилното барање доаѓа во последниот дел од писмото: „Бугаријо, ако не ни помогнеш – ќе исчезнеме. Помош преку војна, ако треба!“

🔎 Зошто ова писмо не се спомнува?

Во современите учебници и јавниот дискурс во Северна Македонија, националната самосвест на илинденците често се третира како дел од македонска историја со своја автентична траекторија. Но ова писмо, потпишано од самите водачи на востанието, го разоткрива тогашното етничко изјаснување – без двоумење како бугарско.

Овој документ ретко се анализира во јавноста, најчесто се игнорира или сведува на спореден контекст. Но прашањето останува отворено: може ли да се разбере Илинден, без да се прочита она што Илинденците сами го напишале?

📌 Заклучок

Писмото бр. 534 не е само историски документ – тоа е крик за помош, напишан во миг на очај, но и одраз на тогашниот политички и национален контекст. Главниот штаб не зборува за независна Македонија или автономија во модерна смисла – туку за спас на бугарскиот народ, со надеж дека Бугарија ќе интервенира.

Историјата не е црно-бела. Но не може ниту да се чита селективно. Ова писмо заслужува да биде прочитано, анализирано – и разбрано. Без страв. Без митови. Само со факти.