Eколошкиот криминал во Северна Македонија останува неказнет

TEMU

#1 Најпродаван артикл

Сет од 5 парчиња заштитник на кабли, прекривка за заштита на кабли од ТПУ, додатоци за заштита на кабли, без батерија, за мобилни телефони, комплет за заштита на податочни линии

4.8 (10276)

54 ден

-73%

206 ден

Купи сега

МАКЕДОНИЈА

Eколошкиот криминал во Северна Македонија останува неказнет

26 јануари 2026

• од Гоце Кически

Сериозни системски слабости, недоволни ресурси и бавни институции овозможуваат сторителите на еколошки криминал во Северна Македонија да избегнат соодветна одговорност, покажуваат низа случаи, анализи и меѓународни извештаи. Последиците ги плаќаат граѓаните – преку загаден воздух, ризици по здравјето и трајна штета врз животната средина.

Алармот за длабоките проблеми повторно се огласи на 13 септември минатата година, кога беше пријавен „голем пожар“ во населбата Трубарево, на околу 10 километри од центарот на Скопје. Црн чад со денови се издигаше од објектот „Zero Waste“, компанија за рециклирање електронски отпад, додека пожарот целосно беше изгаснат дури по два дена.

Во тој период, десетици илјади жители од Маџари, Ѓорче Делчев, Јурумлери, Горно и Долно Лисиче беа изложени на сериозно загадување. Концентрациите на ПМ10 честички, како и на олово, кадмиум и арсен во воздухот, ги надминаа дозволените граници. Кадмиумот достигна 59,1 нанограм по кубен метар – повеќе од десет пати над законскиот лимит.

Иако Министерството за здравство неколку дена подоцна соопшти дека во примероците од вода и почва не биле детектирани опасни концентрации, случајот ја разоткри немоќта на системот. Основното јавно обвинителство во Скопје отвори истрага против четири лица и едно правно лице за кривично дело „загрозување на животната средина и природата со отпад“, но ваквите постапки ретко завршуваат со строги казни.

Според Јанко Стојановски од Бирото за јавна безбедност, полицијата и обвинителството водат бројни активни предмети поврзани со еколошки криминал, но без соодветна законска рамка резултатите се ограничени. Отсуството на посебен закон за еколошки криминал значи дека многу тешки прекршоци завршуваат како прекршоци со парични казни, наместо како кривични дела со затворски санкции.

Правните експерти предупредуваат дека пожарите и сериозните инциденти често не се евидентираат како еколошки криминал, туку како „предизвикување општа опасност“, што дополнително ја разлабавува казнената политика. Истовремено, Државниот инспекторат за животна средина располага со само 13 инспектори и годишен буџет од околу 37 милиони денари, кој дополнително се намалува.

За споредба, Словенија – земја со слична големина и членка на ЕУ – има инспекторат со буџет од околу 10 милиони евра, повеќе од целиот буџет на македонското Министерство за животна средина.

Во извештаите за напредокот на земјата кон членство во ЕУ, Европска комисија постојано укажува на сериозни празнини во справувањето со еколошкиот криминал. Според меѓународни анализи, ниската јавна свест, слабата владејачка правна рамка, корупцијата и ограничените институционални капацитети создаваат впечаток дека овие дела „не се доволно опасни“, иако директно го загрозуваат здравјето на луѓето.

Судската пракса во Северна Македонија дополнително ја потврдува оваа слика. Податоците на Центарот за правни истражувања и анализи покажуваат дека во 2025 година, дури 70 проценти од изречените санкции за еколошки криминал биле условни казни, 26 проценти парични, а само еден процент завршиле со ефективна затворска казна. Тешките случаи на загадување речиси и да не стигнуваат до судска разрешница.

И покрај измените на Законот за заштита на природата во 2018, 2021, 2022 и 2025 година, еколошките организации предупредуваат дека законодавството е недоволно и не обезбедува реална заштита. Биолозите и активистите бараат целосно нов закон кој ќе ги признае биодиверзитетните вредности на земјата и ќе овозможи поефикасно гонење на еколошкиот криминал.

Додека Европската унија вложува средства во обуки и институционално зајакнување, граѓаните остануваат изложени на загадување и ризици, а сторителите честопати минуваат неказнето. Без суштински реформи, построги казни и сериозни инвестиции во институциите, Северна Македонија ризикува еколошкиот криминал да остане хроничен проблем – со директни последици по здравјето и иднината на земјата.