Комеморациите што државни делегации од Србија ги одржуваат кај спомен-костурницата Зебрњак, во близина на Куманово, одамна не се само тивко поклонение пред жртвите од минатото. Наместо да бидат моменти на почит и помирување, дел од тие настани се претвораат во платформа за великосрпска пропаганда и агресивна псевдоисторија – токму во земја која формално се стреми кон членство во Европската унија и споделување на нејзините вредности.

Парадоксот е уште поголем ако се има предвид дека на 23 октомври, кога Србија кај нас ја одбележува Кумановската битка (1912), во Македонија се прославува Денот на ВМРО (1893) – симбол на борбата за самостојна македонска држава. И токму на тој ден, на македонска територија, се пласира наратив дека српската војска „ослободувала“ некаква „Стара Србија“ и дека Вардарска Македонија е дел од тој историски простор.

Уште поопасно е што на ваквите настани присуствуваат и дипломати од земји кои отворено водат антизападна политика, како Русија, а од наша страна – високи државни функционери без ниту збор јавен отпор.

---

Кога почитта кон жртвите се претвора во алатка за влијание

Европската практика е јасна: комеморациите на воени гробишта се користат за помирување, меѓусебна почит и јасно отфрлање на војните како средство на политика. На многу места во ЕУ, поранешни непријатели денес заедно стојат на спомен-обележја, испраќајќи порака: „Никогаш повеќе“.

На Зебрњак, пак, гледаме нешто сосема спротивно. Наместо јазик на помирување, делегации од Србија пласираат:

• историски ревизионизам – претставување на Балканските војни како „ослободителни“, а не како и поробувачки за локалното население;
• геополитички митови – тврдења дека Србија се „враќа“ на „своите“ духовни и државни средишта;
• националистички романтизирани приказни за „славни предци“, кои треба да бидат модел за денешните генерации.

Кога вакви пораки се испраќаат во присуство на униформирани припадници на српската војска, тоа веќе не е само историски говор – туку политичка порака, со јасен сигнал за денешницата.

---

Македонските историски искуства: од „ослободување“ до репресија

Македонската историографија одамна утврдила дека српското влегување во Вардарска Македонија по 1912 година не било доживеано како ослободување од мнозинството население. Османлиската власт, со сите нејзини неправди, била заменета со:

• репресии и политичко насилство,
• организирана колонизација,
• присилна асимилација (србизација),
• насилно менување на презимиња и идентитети,
• наметнување на Српската православна црква на сметка на локалните традиции.

Токму овие процеси довеле до востанија како Тиквешкото и Охридско-дебарското, а подоцна и до радикализација на дел од македонското револуционерно движење. Да се игнорира ова и да се претставува сè како романтично „ослободување“ значи да се гази врз историската вистина – и, уште полошо, врз сеќавањето на луѓето кои се бореле за сопствена национална еманципација.

---

Псевдоисторија како политичко оружје

Еден од најпроблематичните сегменти во говорите на Зебрњак е свесното заматување на границите меѓу факти, митови и дневна политика.

Во ист пакет се ставаат:

• српски четници уфрлани во османлиска Македонија,
• македонски ренегати од ВМРО,
• локално население врбувано со црковни и образовни привилегии,
• а потоа сето тоа се претставува како „автентична“ српска борба за слобода на овие простори.

Се создава впечаток дека Македонија била некаква природна српска област, со густо српско население, која српската војска „со право“ ја ослободила во 1912 година. Овој наратив е во директен судир не само со македонската, туку и со голем дел од меѓународната историографија.

Таквата псевдоисторија има јасна цел: да го легитимира денешното српско политичко и културно влијание во Македонија, како нешто „нормално“ и „историски оправдано“.

---

Српски свет, Руски свет – и Македонија како цел

Во последните години, сè почесто се зборува за концептот на „Српскиот свет“, кој, по моделот на „Рускиот свет“, има за цел да создаде мрежа на политички, културни и медиумски влијанија на просторите каде живеат Срби или каде некогаш Србија имала амбиции и претензии.

Македонија, за жал, се вклопува во оваа матрица:

• силно медиумско и културно присуство на Србија (особено преку поп-културата и телевизиите),
• политички актери кај нас кои отворено се поврзуваат со националистички кругови во Белград и со Москва,
• јавни личности кои промовираат четничка симболика и великосрпски митови, а се претставуваат како „патриоти“.

Кога на ова ќе се додаде присуството на рускиот амбасадор на Зебрњак, во услови на војна во Украина и санкции кон Русија, сликата станува уште појасна: не станува збор само за чествување на српски жртви, туку за демонстрација на алтернатива на европскиот пат на регионот.

---

Македонските институции меѓу молкот и одговорноста

Особено загрижувачки е што целата оваа пропаганда се одвива пред очи на македонските власти без јасна, достоинствена и европска реакција.

• Вицепремиерот на државата, Иван Стоилковиќ, присуствува на настани со вакви пораки, без да се огради од нив.
• Владата, предводена од партија која се декларира како наследник на историското ВМРО, не реагира, иако токму тогаш се одбележува Денот на ВМРО – симбол на македонската борба против поделбата и поробувањето на Македонија.

Во земја која е членка на НАТО и кандидат за членство во ЕУ, ваквиот молк не е неутралност – тој изгледа како прифаќање.

Европските вредности подразбираат:

• јасно дистанцирање од национализам и ревизионизам,
• почит кон сите жртви – но без политичка злоупотреба на нивното страдање,
• изградба на добрососедски односи базирани на вистина, а не на митови.

Ако Македонија навистина сака да биде дел од ЕУ, мора да ги практикува овие принципи не само на хартија, туку и во конкретни ситуации – како што е Зебрњак.

---

Европскиот модел на сеќавање: како може поинаку?

Во многу земји-членки на ЕУ, некогашни непријатели денес заедно оддаваат почит:

• француски и германски лидери заедно стојат на местата на најкрвавите битки,
• комеморациите се користат за пораки за мир, дијалог и заедничка иднина,
• јазикот на омраза и реваншизам се смета за политички и морално неприфатлив.

Тоа не значи заборав на жртвите, туку токму спротивно: нивната судбина служи како опомена, а не како оправдување за нови поделби.

Македонија има можност и право да бара ваков европски стандард и од своите соседи. Да ја почитуваме болката на српските семејства, но и тие да го почитуваат нашиот историски контекст, чувствителностите на македонското општество и стратегискиот избор за европска иднина.

---

Зошто ова е важно за нашето членство во ЕУ?

ЕУ не е само економска заедница, туку и проект на помирување. Една од негласните, но суштински правила на европското семејство е: нема територијални претензии, нема националистички митови како официјална политика, нема глорификација на насилство и омраза.

Кога на македонска територија се држат говори со:

• пораки дека „ако треба, ќе бидеме полоши и од злото“,
• јасна исламофобна и албанофобна конотација,
• ревизионизам кој ја минимизира или негира српската окупација на делови од Македонија,

и кога на сето тоа нема јасен институционален одговор – тоа не е само наш внатрешен проблем. Тоа е сигнал и до Брисел: дали навистина сме подготвени да ги заштитуваме европските вредности на сопствена почва?

---

Заклучок: време е за европски одговор на Зебрњак

Разбирливо е и легитимно Србија да им оддава почит на своите загинати војници, вклучително и на територија на други држави. Тоа не е спорно. Спорно е кога таа почит се користи како платформа за:

• националистичка пропаганда,
• псевдоисторија која ја релативизира или негира македонската историја,
• геополитичко позиционирање против евроатлантските структури.

Македонија, ако навистина сака да биде дел од Европската унија, мора да покаже дека знае да ги препознае овие појави и да одговори:

• дипломатски, но јасно;
• со почит, но без потчинување;
• со отвореност кон соработка, но и со цврсти црвени линии кога се во прашање нашата историја, идентитет и евроатлантска ориентација.

Зебрњак може да биде место на помирување, заедничка почит и европски дух – но само ако престане да биде сцена за великодржавни проекти и пропаганда. Тоа, пред сè, зависи од нас: од нашите институции, од нашата јавност и од нашата способност да кажеме „да“ за Европа – и „не“ за национализам маскиран во сеќавање.