Загадување без крај: Зошто Македонија со години е на врвот по лош воздух?

TEMU

#1 Најпродаван артикл

Сет од 5 парчиња заштитник на кабли, прекривка за заштита на кабли од ТПУ, додатоци за заштита на кабли, без батерија, за мобилни телефони, комплет за заштита на податочни линии

4.8 (10276)

54 ден

-73%

206 ден

Купи сега

МАКЕДОНИЈА

Загадување без крај: Зошто Македонија со години е на врвот по лош воздух?

20 декември 2025

• од Станча Јаќимовски

Македонија се наоѓа на самиот врв на европската листа како најзагадена земја, покажуваат најновите податоци од Европската агенција за животна средина, која преку индексот за квалитет на воздухот ги следи концентрациите на штетни материи во земјите од Европа. Особено загрижувачки се концентрациите на ПМ2,5 и ПМ10 честички, кои во земјава се неколкукратно над дозволените граници и ја сместуваат Македонија во најлошата категорија според квалитетот на воздухот.

Измерените вредности на ПМ2,5 честичките значително ја надминуваат максимално дозволената граница од 25 микрограми на кубен метар. Станува збор за едни од најопасните загадувачи, бидејќи поради нивната микроскопска големина лесно продираат длабоко во белите дробови и во крвотокот, зголемувајќи го ризикот од кардиоваскуларни и респираторни заболувања, како и од прерана смрт.

Иако според Индексот за перформанси во животната средина минатата година Македонија беше рангирана на 59. место од вкупно 180 земји, реалната состојба со загадувањето на воздухот останува алармантна. Во посебното рангирање за квалитет на воздухот, земјата се најде дури на 128. место, што укажува на длабок јаз меѓу формално усвоените еколошки политики и нивната практична примена.

Аерозагадувањето, како што пренесува и Мета.мк, претставува еден од најсериозните еколошки и јавно-здравствени проблеми во државата. Главните извори на загадување со цврсти честички, според професорот Трајче Стафилов од Институтот за хемија, се согорувањето на нафта, нафтени деривати и јаглени, особено во зимскиот период кога греењето дополнително го оптоварува воздухот.

Стафилов посочува дека од 2002 година наваму, на секои пет години се спроведуваат истражувања за загадувањето на воздухот преку биомониторинг со мовови, особено во регионите со историско индустриско загадување. Анализите покажуваат присуство на тешки метали како кадмиум, олово и цинк, поврзани со работата на велешката Топилница, рудниците во источниот дел од земјата, како и индустриските капацитети Југохром и Макстил. Според него, трендовите на загадување забележани на почетокот на истражувањата се присутни и во 2020 година, а не се очекуваат значајни подобрувања ниту од најновите анализи.

Состојбата е особено критична во Скопје. Податоците од Министерството за животна средина покажуваат дека во период од два последователни дена, на пет мерни станици во главниот град биле регистрирани концентрации на ПМ10 честички над 150 микрограми на кубен метар. Врз основа на државниот мониторинг и временската прогноза, надлежните најавија воведување вонредни мерки, меѓу кои засилени инспекциски контроли на индустриските капацитети, проверки на возилата – особено дизел и нерегистрираните – како и зголемени контроли на градилиштата.

Мерките предвидуваат и забрана за горење на отворено, како и препораки до компаниите да ги ослободат од работни обврски бремените жени, лицата постари од 60 години и граѓаните со хронични заболувања. За работниците на отворено се препорачува работното време да биде ограничено меѓу 11 и 17 часот, а спортски и културни настани на отворено да не се организираат додека траат мерките.

Официјалните податоци покажуваат екстремно високи среднодневни концентрации на ПМ10 честички: во Центар до 186 микрограми, во Гази Баба до 178, во Карпош до 180, во Лисиче дури до 266, а во Ректорат до 186 микрограми на кубен метар. Овие бројки укажуваат на сериозна и директна опасност по здравјето на населението.

Дополнителен проблем претставува долготрајното индустриско загадување во Велес, кое, според Стафилов, е непроменето повеќе од две децении. Главен извор е депонијата со троска од поранешната Топилница, која се наоѓа на отворено и без заштита, дозволувајќи опасните материи да се шират во воздухот, почвата и подземните води. Слична е состојбата и со депонијата на фосфогипс на ХИВ Велес, која покажува зголемена радиоактивност.

Истражувањата на прашината во велешките домаќинства откриле екстремно високи концентрации на тешки метали, при што оловото и цинкот во некои случаи се движеле и во проценти. Овие наоди биле цитирани во научната јавност како еден од најлошите примери за загадување.

Меѓу најопасните загадувачи во земјава е и отпадот со линдан, кој се наоѓа во депониите во ОХИС и во Пеленица. Станува збор за неразградливи органски загадувачи кои се шират на големи растојанија, навлегуваат во синџирот на исхрана и се таложат во масните ткива, зголемувајќи го ризикот од сериозни заболувања, вклучително и карцином. Иако чистењето на малата депонија во ОХИС започна во 2021 година и дел од отпадот беше уништен во Франција и Германија, процесот во моментов е запрен поради недостиг на финансиски средства. Се проценува дека во големата депонија во ОХИС има околу 50.000 тони линдан, а во Пеленица уште десетици илјади тони опасен отпад.

Сите овие податоци јасно укажуваат дека аерозагадувањето во Македонија не е само еколошки, туку и сериозен јавно-здравствен проблем. Потребни се итни, системски и долгорочни мерки за намалување на загадувањето, заштита на здравјето на граѓаните и подобрување на животната средина во земјата.