Кога повикот за граѓанска храброст завршува со споредба меѓу бугарскиот идентитет и предавството, се отвора прашање кое заслужува јавна дискусија: кој има право да ја сака Северна Македонија и кој одлучува за тоа?

Во својата колумна „Погледнете ги барем само студентите од Србија“, објавена на 24 октомври на порталот ЦИВИЛ Медиа, новинарката Биљана Секуловска отвора важна тема: улогата на студентите, интелектуалците и младите генерации во борбата за подобро општество.

Нејзиниот повик младите во Северна Македонија да го следат примерот на студентите во Србија заслужува внимание. Уште повеќе, заслужува разговор за тоа зошто толку многу млади луѓе ја губат вербата дека можат да влијаат врз сопствената иднина.

Секуловска го отвора прашањето за граѓанската одговорност и потребата од истрајност. Промените ретко доаѓаат лесно, а разочарувањето од неуспешните протести е реален предизвик за секое демократско општество.

Но, како што текстот се приближува кон својот крај, повикот за активизам постепено станува осуда на оние што одлучиле да заминат. Младите кои се разочарале од политичките процеси се споредуваат со генерациите што ги положиле своите животи за државата.

И тогаш, во последниот пасус, во аргументот се појавува нешто друго: бугарскиот идентитет.

Авторката прашува дали на историските херои не им било полесно „да го земат бугарското име“, поврзувајќи го таквиот избор со можноста да „пукаат во своите“.

Токму тука сметаме дека е неопходно да се постави прашањето: каква врска има националното самоопределување со одговорноста на студентите за иднината на Северна Македонија?

Кога идентитетот станува мерка за лојалност

Можеме да се согласиме дека младите треба активно да учествуваат во општествените промени. Можеме да разговараме и за тоа дали заминувањето од државата е решение или последица на долгогодишните институционални неуспеси.

Но, зошто тој разговор треба да заврши со бугарското име како симбол на срамен избор?

Бугарскиот идентитет не е синоним за предавство. Бугарското потекло не е доказ за нелојалност кон Северна Македонија. Ниту, пак, поседувањето бугарски пасош само по себе кажува нешто за нечии политички убедувања, човечки вредности или подготвеност да придонесува за општеството.

Постои суштинска разлика меѓу човек кој стекнал бугарско државјанство од практични причини, човек кој се чувствува како Бугарин и човек кој во сопствениот идентитет ги препознава и македонското и бугарското наследство.

Таквите идентитети постојат и во современа Северна Македонија. Тие не исчезнуваат затоа што не се вклопуваат во едноставните национални поделби.

Не секој што има бугарска национална свест ја отфрла Северна Македонија. Не секој што ја напуштил државата престанал да ја сака. И не секој што останал придонесува за нејзиното подобрување.

Граѓанската одговорност не може да се утврдува според националното самоопределување.

Историјата не треба да биде тест за припадност

Во колумната се споменуваат 2 Август, 11 Октомври и 23 Октомври — датуми со огромно значење за историското и политичкото наследство на Македонија.

Но, тие припаѓаат на различни историски периоди, со различни политички околности, движења и идеолошки определби.

Историјата на македонското револуционерно движење, особено од крајот на XIX и почетокот на XX век, вклучува сложени прашања за националната свест, политичките стремежи и односите меѓу македонското и бугарското население.

Токму затоа таа историја заслужува сериозно проучување, а не користење како мерило според кое ќе се проценува легитимноста на денешните идентитети.

Да се споредува современото национално самоопределување со вооружено дејствување против сопствените сограѓани не е само историски проблематично. Таквата споредба може да создаде впечаток дека граѓаните со бугарски идентитет треба дополнително да ја докажуваат својата лојалност кон државата.

Дали навистина сакаме таква порака во општество кое се обидува да ја задржи својата младина?

Европските вредности започнуваат дома

Ова прашање има и поширока димензија, особено во контекст на европската интеграција на Северна Македонија.

Според договорената рамка за пристапување кон Европската Унија и заклучоците на Советот на ЕУ од јули 2022 година, уставното вклучување на граѓаните што припаѓаат на други народи, меѓу кои и Бугарите, е еден од неопходните чекори за продолжување на преговарачкиот процес.

За уставните измени постојат различни политички ставови и несогласувања. Но, независно од тие разлики, почитувањето на човековите права, недискриминацијата и слободното национално самоопределување се основни европски вредности.

Токму затоа е загрижувачки кога во јавниот дискурс бугарскиот идентитет се поврзува со предавство. Таквата реторика може дополнително да ја продлабочи недовербата меѓу граѓаните во момент кога државата треба да гради општествен дијалог.

Последиците од поделбите и застојот во европските интеграции не ги чувствува само една заедница. Тие се однесуваат на сите граѓани на Северна Македонија, без оглед дали се Македонци, Бугари, Албанци или имаат друга национална припадност.

Европската иднина не треба да биде прашање на меѓусебно исклучување, туку можност за изградба на општество во кое различните идентитети се почитуваат, а еднаквите права не се доведуваат во прашање.

Чија е иднината на Северна Македонија?

Ако примерот на студентите во Србија нè учи на нешто, тоа е важноста на граѓанското учество, солидарноста и поставувањето прашања пред институциите.

Студентите не треба да имаат исто национално потекло, исти политички убедувања или исто толкување на историјата за да побараат правда и подобри услови за живот.

Нивните права не зависат од тоа како се изјаснуваат нивните родители или предци.

Во Северна Македонија живеат луѓе што се чувствуваат како Македонци, Албанци, Турци, Власи, Срби, Роми, Бошњаци, Бугари, Хрвати, Црногорци, Словенци, Евреи, Египќани, како и луѓе чии идентитети опфаќаат повеќе од една припадност.

Сите тие имаат удел во иднината на земјата во која живеат.

Никој не треба да избира меѓу сопствениот идентитет и правото да биде дел од општеството.

Младите имаат право да протестираат, да критикуваат, да останат или да заминат. Имаат право да бидат разочарани. А оние што ќе одлучат да останат и да се борат за промени заслужуваат поддршка, независно од нивната национална припадност.

Во спротивно, ризикуваме борбата за подобра држава да ја претвориме во уште една расправа за тоа кој е доволно голем патриот.

Повик за солидарност, не за нови поделби

Не веруваме дека повикувањето на историските херои само по себе е проблематично. Напротив, историјата може да биде моќна инспирација за граѓанска храброст.

Но, почитта кон минатото не треба да бара сомнеж кон идентитетот на денешните граѓани.

Можеме да ги почитуваме револуционерите, антифашистите и сите оние што се бореле за слобода, без притоа да го претставуваме бугарското национално чувство како морално сомнителен избор.

И можеме да повикуваме на поголема граѓанска активност без да ги обвинуваме оние што заминале дека ја предале својата земја.

Северна Македонија има потреба од млади луѓе што размислуваат критички, ги преиспитуваат авторитетите и не се плашат да бараат промени.

Но, потребна ѝ е и јавна дебата во која граѓаните нема да мора да го докажуваат своето право на припадност преку откажување од дел од сопствениот идентитет.

Затоа, да ги погледнеме студентите од Србија. Да разговараме за нивната храброст, солидарност и упорност.

Но, кога зборуваме за иднината на Северна Македонија, да не заборавиме дека таа иднина треба да им припаѓа на сите нејзини граѓани.

Зашто држава во која сите се повикани да се борат за подобра иднина не треба истовремено да поставува прашање кој од нив е доволно „свој“ за да биде дел од неа.